Het oudst bekende Nederlandse recept voor oliekoecken staat in De verstandige kock uit 1667. Op een schilderij uit omstreeks 1652, toegeschreven aan Aelbert Cuyp, staan al bollen die sterk op oliebollen lijken. De naam oliebol kwam in de 19e eeuw op en verdrong in de 20e eeuw de oliekoek. De oliebollenkraam werd in de 20e eeuw de vaste plek om ze te halen.
De 17e eeuw: oliekoecken
In 1667 verscheen De verstandige kock, een van de bekendste Nederlandse kookboeken uit de Gouden Eeuw. Daarin staat een recept voor oliekoecken: een deeg van tarwemeel, gist, melk en boter, met rozijnen, appels, amandelen en specerijen zoals kaneel en gember. Het deeg werd gebakken in raapolie. Het lijkt verrassend veel op een moderne krentenbol.
Omstreeks 1652 schilderde Aelbert Cuyp, of iemand uit zijn omgeving, een oudere vrouw met een schaal gebak. Wat erop staat, lijkt sprekend op oliebollen. Het schilderij wordt vaak aangehaald als een van de vroegste afbeeldingen van de oliebol.
Van koek naar bol
Eeuwenlang heette het gebak oliekoek. Pas in de 19e eeuw kwam het woord oliebol op. In 1868 stond het in de Van Dale. Toch bleef oliekoek nog lang het gewone woord. Pas in de eerste helft van de 20e eeuw won oliebol het definitief. Waarschijnlijk hielp de ronde vorm daarbij: met een lepel of schep kreeg het deeg een mooie bolvorm.
Theorieën over de oorsprong
Waar het gefrituurde deeg oorspronkelijk vandaan komt, weet niemand zeker. Er zijn een paar theorieën:
- Midwinterfeesten: Germaanse volken zouden rond de kortste dag gefrituurd gebak hebben gegeten.
- Portugees-Joodse invloed: Sefardische Joden die in de 15e en 16e eeuw naar de Nederlanden kwamen, kenden gefrituurd gebak rond hun feestdagen.
- Gewoon praktisch: frituren was een snelle manier om zonder oven iets voedzaams en feestelijks te maken.
Waarschijnlijk is het een mix van al deze invloeden.
Naar Amerika
Nederlandse kolonisten namen hun oliekoeken mee naar Nieuw-Amsterdam, het latere New York. Daar worden ze vaak genoemd als een van de voorlopers van de Amerikaanse doughnut.
De 20e eeuw: de kraam
Lang werden oliebollen vooral thuis gebakken, vaak op oudejaarsdag. In de 20e eeuw kwamen de oliebollenkramen op: op markten, kermissen, pleinen en bij winkelcentra. Het werd een vak, vaak in families doorgegeven van generatie op generatie. Zo ook bij Gouki. De eerste Gouki de Oliebollenkoning was Gouke Sipkema. Via Tonnie Benner en Jans Sipkema en Pierre Benner sr staat nu Pierre Benner jr met de kraam in Vathorst, sinds 2012. Het hele verhaal, met oude foto's, leest u bij vier generaties Gouki.
Uitbreiding van de vitrine
Naast de oliebol en de krentenbol kwamen appelbeignets en appelflappen op de kraam, later berlinerbollen met room en pudding, en bollen met ananas of gember. Op een oude foto van de kraam van de tweede generatie Gouki ziet u die al in de vitrine liggen.
De 21e eeuw: gevuld, gedeeld en gefilmd
De laatste jaren is het aanbod enorm gegroeid. Tompouce, Oreo, Bueno, Nutella, Lotus: bijna elke populaire smaak kreeg een oliebolversie. In 2024 volgde de Dubaibol, geïnspireerd op de chocoladereep die viraal ging op TikTok. Lees meer in gevulde oliebollen: alle smaken op een rij en wat is een Dubai oliebol.
Tijdlijn
| Wanneer | Wat |
|---|---|
| ca. 1652 | Schilderij, toegeschreven aan Aelbert Cuyp, met bollen die op oliebollen lijken |
| 1667 | Recept voor oliekoecken in De verstandige kock |
| 1868 | Het woord oliebol staat in de Van Dale |
| begin 20e eeuw | Oliebol verdringt oliekoek als gewone naam |
| 20e eeuw | Opkomst van de oliebollenkraam |
| 2012 | Gouki de Oliebollenkoning staat voor het eerst in Amersfoort Vathorst |
| 2024 | De Dubai-chocolade gaat viraal, de Dubaibol volgt |
Veelgestelde vragen
Wat is het oudste recept voor oliebollen?
Het recept voor oliekoecken in het kookboek De verstandige kock uit 1667.
Sinds wanneer heet het een oliebol?
Het woord oliebol kwam in de 19e eeuw op en stond in 1868 in de Van Dale. In de eerste helft van de 20e eeuw verdrong het de naam oliekoek.
Waar komt de oliebol vandaan?
Dat weet niemand zeker. Er zijn theorieën over Germaanse midwinterfeesten en Portugees-Joodse invloeden. Vast staat dat oliekoeken in de 17e eeuw in Nederland werden gegeten.