Oliebollen werden in Nederland eeuwenlang in de winter gebakken: ze waren voedzaam, gemaakt van betaalbare ingrediënten en pasten bij de feestdagen. Al in de 17e eeuw werden oliekoeken rond de jaarwisseling gegeten. Het samen bakken en delen groeide uit tot een traditie die bij het einde van het jaar hoort.
Wintervoedsel
In de tijd voor koelkasten en supermarkten was de winter een schrale periode. Oliebollen waren een uitkomst: bloem, gist, melk en wat gedroogd fruit waren betaalbaar en lang houdbaar. In vet gebakken leverden ze veel energie, precies wat men nodig had in een koud huis. Gedroogde krenten, rozijnen en appels maakten ze bovendien feestelijk.
Feestvoedsel rond de jaarwisseling
Rond de feestdagen at men van oudsher rijker dan de rest van de winter. De oliekoek, zoals de oliebol toen heette, hoorde daarbij. In het Nederlandse kookboek De verstandige kock uit 1667 staat al een recept voor oliekoecken. Hoe ver het precies teruggaat, leest u in de geschiedenis van de oliebol.
Theorieën over de oorsprong
Over het waarom van de jaarwisseling bestaan verschillende verhalen. Een veelgehoorde theorie koppelt gefrituurd gebak aan oude midwinterfeesten van Germaanse volken rond de kortste dag. Een andere theorie wijst naar Portugees-Joodse immigranten, die gefrituurd gebak rond hun eigen feestdagen kenden. Zeker weten doen we het niet. Wel is duidelijk dat de oliebol al eeuwen met de winter en het einde van het jaar is verbonden.
Samen bakken
Lang werden oliebollen vooral thuis gebakken. Op oudejaarsdag stond de pan op het fornuis, en het hele huis rook ernaar. Die gezamenlijke bakdag maakte de oliebol tot een familietraditie, net als het samen wachten op middernacht.
Van de keuken naar de kraam
In de loop van de twintigste eeuw nam de oliebollenkraam steeds meer van het thuisbakken over. Frituren in huis is een geurig en vet karwei, en een kraam op het plein of bij het winkelcentrum maakt het makkelijk om ze vers en warm te halen. Bij de familie van Gouki gaat dat al vier generaties mee. Het verhaal leest u bij vier generaties Gouki.
En nu?
De traditie leeft nog volop. Rond oudejaarsdag ziet u lange rijen bij kramen door het hele land. Tegelijk verandert het aanbod: naast de klassieke oliebol en krentenbol liggen er nu appelbeignets, churros en een hele rij gevulde bollen. Het seizoen begint ook steeds eerder. Meer daarover leest u in wanneer begint het oliebollenseizoen.
Oliebollen in het buitenland
De oliebol is typisch Nederlands, maar gefrituurd deeg rond de jaarwisseling of feestdagen ziet u op meer plekken. In Vlaanderen eet men smoutebollen, in Duitsland Berliner of Krapfen, en in Spanje churros. Zelfs de Amerikaanse doughnut wordt vaak in verband gebracht met de oliekoeken die Nederlandse kolonisten meenamen naar Nieuw-Amsterdam, het latere New York.
Oliebollen halen in Amersfoort
Op oudejaarsdag is Gouki de Oliebollenkoning in Vathorst open van 07:00 tot 17:00. Grote bestelling? Lees oliebollen bestellen voor oud en nieuw.
Veelgestelde vragen
Waarom eten we oliebollen met oud en nieuw?
Oliebollen werden eeuwenlang in de winter gebakken: ze waren voedzaam, betaalbaar en feestelijk. Het samen bakken en eten rond de jaarwisseling groeide uit tot een traditie.
Sinds wanneer eten we oliebollen?
Het oudst bekende recept voor oliekoecken staat in het kookboek De verstandige kock uit 1667.
Wat is een smoutebol?
De Vlaamse variant van de oliebol, van oudsher gebakken in dierlijk vet en meestal zonder krenten.